Politiek bedrijven om te mogen helpen
Onlangs berichtte de Volkskrant: “Artsen zonder Grenzen heeft laten weten zijn werkzaamheden in gevangenissen in het Libische Misurata op te schorten, omdat er gevangenen worden gemarteld en niet de hulp krijgen die nodig is. (-) De autoriteiten hebben echter herhaalde oproepen om aan martelingen een eind te maken naast zich neergelegd…”
In Misurata onderhandelt Artsen zonder Grenzen (AzG), net als in veel andere conflictgebieden, over het bieden om hulp aan mensen die in nood zijn. De gesprekken gaan over verantwoordelijkheden, politieke macht, veiligheid en het beschermen mensen. In een recent verschenen rapport van AzG ‘Humanitarian negotiations revealed, The MSF experience’ beschrijven prominente mensen binnen AzG veel van dit soort situaties en leggen zij uit hoe de onderhandelingen plaatsvinden. Het rapport maakt duidelijk hoe weinig rechtlijnig humanitaire hulp is en hoe de humanitaire basisprincipes van ‘onpartijdigheid, neutraliteit en onafhankelijkheid’– die insinueren dat humanitaire hulp ‘ethisch, neutraal en a-politiek’ zou zijn– vaak meer mythe, dan realiteit zijn. Niettemin geven die principes wel richting aan het werk.
De onderhandelingen bepalen of hulporganisaties überhaupt hulp mogen bieden en vormen een dagelijkse bezigheid van hulporganisaties. In conflictsituaties staan regelmatig de meest basale zaken ter discussie. Geeft een regering toegang tot het gebied? Is de veiligheid van het personeel gegarandeerd? Mogen journalisten hun werk doen? Wat kunnen hulporganisaties in de media brengen, zonder weggestuurd te worden? Bepaalt de plaatselijke regering of AzG welke hulp prioriteit heeft? Eisen rebellen delen van de hulpgoederen? Hoeveel blijft er over voor de rest van de bevolking? Feit is dat onderhandelingen voor humanitaire organisaties als AzG van levensbelang is.
In het algemeen heeft een humanitaire organisatie als AzG in conflictsituaties drie onderhandelingsstrategiën: 1. vertrekken, 2. de confrontatie aangaan (bijvoorbeeld door zich uit te spreken) of 3. zich loyaal tonen (vaak met het idee dat samenwerking op lange termijn goed uitpakt). Afhankelijk van de situatie en de mogelijkheden zet AzG deze strategieën in. Dat betekent tegelijkertijd ook dat de AzG soms – mogelijk ten onrechte – zwijgt naar de media, hulp voorzet terwijl de risico’s voor hun medewerkers of de bevolking te groot zijn, of samenwerkt met een partij die misdaden begaat.
Net als uit het Libische Misurata, is AzG eind januari 2012 ook uit het Somalische Mogadishu vertrokken. Eind december zijn twee AzG medewerkers vermoord, waardoor de situatie in het Hodan-district, waar de moorden werden gepleegd, te gevaarlijk werd. Het was gedurende de gehele periode dat AzG in Mogadishu werkte gevaarlijk. De vraag of het ‘fout’ was van AzG om niet eerder weg te gaan is gerechtvaardigd. Wanneer wordt een situatie zo onveilig, dat AzG geen hulp meer biedt, ondanks door noden van de bevolking? Deze vraag is voor een buitenstaander eigenlijk niet te beantwoorden. Maar het is goed om er over na te denken. AzG stelt in haar rapport de vraag wat het publiek vindt van de concessies die AzG doet. Concessies over de openheid naar de media. Waarschijnlijk kan een organisatie als AzG onder volledige openheid niets meer doen. Ook is het niet altijd mogelijk om honderd procent veiligheid te garanderen voor de eigen medewerkers in een conflictgebied.
Het rapport van AzG geeft expliciet een opdracht aan het publiek: wees niet te naïef om eenzijdige mooie verhalen van hulp te geloven, maar wees je bewust van de politieke situaties waarin hulporganisaties zich bevinden. Zeker in conflicten is de bewegingsruimte van hulporganisaties vaak beperkt. Hoewel het op afstand niet eenvoudig is om zicht te krijgen op de politieke situatie, bepalen de politieke belangen en interesses de speelruimte van hulporganisaties. Met haar rapport nodigt AzG het publiek uit om discussiëren over de politieke en ethische afwegingen die zij maakt. Een goed initiatief om je eigen ideeën en zienswijzen te scherpen. Dus neem deze mogelijkheid.
